Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 tạo ra nhiều thay đổi trực tiếp đối với việc định tội, quyết định hình phạt và thi hành án. Nội dung đáng chú ý tập trung vào thu hẹp hình phạt tử hình, xử lý tội phạm ma túy, tham nhũng, hàng giả, môi trường và an toàn thực phẩm. Khi áp dụng luật, không thể chỉ căn cứ vào tên tội danh. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải xác định thời điểm thực hiện hành vi, giai đoạn giải quyết vụ án và quy định nào có lợi hơn cho người phạm tội.
Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 là văn bản nào?
Tên chính xác của văn bản là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 86/2025/QH15. Luật được Quốc hội thông qua ngày 25/6/2025 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2025. Đây không phải là một Bộ luật Hình sự hoàn toàn mới. Văn bản sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2017 và 2024. Điều 1 của Luật gồm 29 nhóm nội dung sửa đổi; Điều 2 đồng thời điều chỉnh một số luật liên quan nhằm bảo đảm thống nhất khi thi hành.
Những điểm mới nổi bật của Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025
Bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh
Một trong những thay đổi được quan tâm nhất là bỏ hình phạt tử hình khỏi khung hình phạt của 8 tội danh. Mức hình phạt cao nhất sau sửa đổi đối với các tội này là tù chung thân.
Các tội danh gồm:
- Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân tại Điều 109.
- Tội gián điệp tại Điều 110.
- Tội phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của Nhà nước tại Điều 114.
- Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh tại Điều 194.
- Tội vận chuyển trái phép chất ma túy tại Điều 250.
- Tội tham ô tài sản tại Điều 353.
- Tội nhận hối lộ tại Điều 354.
- Tội phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược tại Điều 421.
Việc bỏ hình phạt tử hình không đồng nghĩa với việc những hành vi này được xử lý nhẹ. Nhiều tội vẫn có khung hình phạt 20 năm tù hoặc tù chung thân, đồng thời có thể kèm theo phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc tịch thu tài sản.
Bổ sung trường hợp không thi hành án tử hình
Khoản 3 Điều 40 được sửa đổi theo hướng không thi hành án tử hình đối với 3 nhóm người:
- Phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi.
- Người đủ 75 tuổi trở lên.
- Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.
Việc xác định tình trạng bệnh phải dựa trên hồ sơ, kết luận chuyên môn và đúng trình tự pháp luật. Người bị kết án không thể chỉ dựa vào lời khai hoặc giấy tờ chưa được cơ quan có thẩm quyền xác minh để yêu cầu áp dụng quy định này.
Điều chỉnh điều kiện giảm án đối với tù chung thân
Người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản hoặc nhận hối lộ chỉ được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản. Họ đồng thời phải hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn.
Đối với người bị kết án tử hình được ân giảm, hoặc thuộc trường hợp không thi hành tử hình tại khoản 3 Điều 40, thời gian chấp hành để được xét giảm lần đầu là 25 năm. Dù được giảm nhiều lần, thời gian thực tế chấp hành hình phạt vẫn phải bảo đảm 30 năm.
Quy định mới đối với tội phạm về ma túy
Điều chỉnh khung hình phạt theo loại và định lượng ma túy
Luật sửa đổi đồng bộ các Điều 248, 249, 250, 251 và 252 về sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, mua bán và chiếm đoạt chất ma túy. Khung hình phạt được xác định theo loại chất, khối lượng, thể tích và các tình tiết như có tổ chức, qua biên giới, lợi dụng chức vụ hoặc tái phạm nguy hiểm. Đối với Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, hình phạt tử hình đã được loại bỏ. Trong khi đó, tội sản xuất và mua bán trái phép chất ma túy vẫn có thể bị áp dụng tù chung thân hoặc tử hình khi đạt định lượng đặc biệt lớn theo quy định mới.
Luật xác định cụ thể nhiều chất trong các ngưỡng định lượng, gồm Heroine, Cocaine, Methamphetamine, Amphetamine, Ketamine, Fentanyl, MDMA và XLR-11. Vì vậy, kết luận giám định về loại chất và khối lượng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định khung hình phạt.
Bổ sung Tội sử dụng trái phép chất ma túy
Điều 256a được bổ sung để quy định về Tội sử dụng trái phép chất ma túy. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp sử dụng ma túy đều tự động bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Người sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị phạt tù từ 2 năm đến 3 năm khi thuộc một trong các trường hợp:
- Đang trong thời hạn cai nghiện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.
- Đang trong thời hạn quản lý sau cai nghiện ma túy.
- Đang trong thời hạn 2 năm kể từ ngày hết thời hạn quản lý sau cai và vẫn thuộc diện quản lý người sử dụng trái phép chất ma túy.
- Đang trong thời hạn 2 năm kể từ khi tự ý chấm dứt cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế.
Trường hợp tái phạm về tội này, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 3 năm đến 5 năm. Khi giải quyết vụ việc, cần kiểm tra quyết định quản lý, thời hạn cai nghiện, kết quả xét nghiệm và tính hợp pháp của quá trình thu thập chứng cứ.
Điều chỉnh trách nhiệm hình sự về hàng giả, môi trường và an toàn thực phẩm
Các Điều 192, 193, 194 và 195 được sửa đổi về định lượng hàng hóa, hậu quả, khoản thu lợi bất chính, hình phạt tiền và trách nhiệm của pháp nhân thương mại. Khung cơ bản của Tội sản xuất, buôn bán hàng giả tại Điều 192 có thể bị phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm. Pháp nhân thương mại phạm tội theo khung cơ bản có thể bị phạt từ 2 tỷ đồng đến 6 tỷ đồng.
Đối với hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh, mức hình phạt cao nhất được chuyển từ tử hình xuống tù chung thân. Tuy nhiên, pháp nhân thương mại vẫn có thể bị phạt tiền lớn, đình chỉ hoạt động hoặc cấm kinh doanh trong một số lĩnh vực nhất định.
Nhóm tội phạm về môi trường tại các Điều 235 đến 246 cũng được sửa đổi rộng. Lượng chất thải, mức thiệt hại, diện tích rừng, giá trị lâm sản, nguồn lợi thủy sản và hậu quả đối với sức khỏe tiếp tục là những căn cứ quan trọng để định khung hình phạt.
Điều 317 về vi phạm quy định an toàn thực phẩm có khung cơ bản từ 100 triệu đồng đến 400 triệu đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 5 năm. Các dấu hiệu xử lý gồm giá trị thực phẩm vi phạm, khoản thu lợi bất chính, số người bị ngộ độc và mức độ tổn hại sức khỏe.
Doanh nghiệp sản xuất, phân phối, thực phẩm, nông nghiệp và xử lý chất thải cần rà soát chặt quy trình tuân thủ. Khi đủ điều kiện luật định, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra đối với cả cá nhân quản lý và pháp nhân thương mại.
Thay đổi đối với các tội tham nhũng và chức vụ
Tội tham ô tài sản và Tội nhận hối lộ không còn áp dụng hình phạt tử hình. Khi tài sản chiếm đoạt hoặc của hối lộ có giá trị từ 1 tỷ đồng trở lên, hoặc thiệt hại từ 5 tỷ đồng trở lên, mức hình phạt cao nhất là tù chung thân. Luật cũng điều chỉnh hình phạt bổ sung tại các Điều 353 đến 359. Tùy từng tội danh, người phạm tội có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm làm công việc nhất định, phạt tiền và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.
Việc bỏ tử hình không làm giảm yêu cầu thu hồi tài sản tham nhũng. Khả năng được xét giảm án đối với người bị tuyên tù chung thân vẫn gắn chặt với việc nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản và thái độ hợp tác trong quá trình xử lý vụ án.
Hoàn thiện quy định về bắt buộc chữa bệnh và thi hành hình phạt
Điều 49 được sửa đổi để làm rõ căn cứ áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Viện kiểm sát hoặc Tòa án phải dựa trên kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần trước khi ra quyết định. Đối với người đang chấp hành án tù, thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt. Sau khi có kết luận đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, người đó phải tiếp tục chấp hành nếu không có căn cứ miễn khác.
Tòa án cũng có thể xem xét miễn phần hình phạt cấm cư trú hoặc quản chế còn lại. Điều kiện cơ bản là người chấp hành đã thực hiện được một nửa thời hạn và có quá trình cải tạo tốt.
Luật sư Minh Long tư vấn và bảo vệ quyền lợi trong vụ án hình sự
Vụ án hình sự thường có thời hạn tố tụng chặt chẽ và hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Việc tham vấn luật sư sớm giúp người bị buộc tội, bị hại, gia đình và doanh nghiệp lựa chọn phương án phù hợp ngay từ giai đoạn đầu.
Luật sư Minh Long hỗ trợ:
- Tư vấn quy định của Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 và xác định đúng văn bản áp dụng.
- Nghiên cứu hồ sơ, đánh giá tội danh, khung hình phạt và chứng cứ của vụ án.
- Tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
- Soạn thảo đơn kiến nghị áp dụng quy định có lợi, chuyển hình phạt hoặc xem xét thi hành án.
- Tư vấn cho doanh nghiệp về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và người quản lý.
Mỗi vụ án có tình tiết, chứng cứ và giai đoạn tố tụng khác nhau. Vì vậy, kết luận pháp lý chỉ nên được đưa ra sau khi luật sư trực tiếp kiểm tra hồ sơ.
Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025 thay đổi đáng kể chính sách về tử hình, ma túy, tham nhũng và trách nhiệm của pháp nhân thương mại. Khi áp dụng, vấn đề quan trọng nhất là xác định đúng thời điểm thực hiện hành vi và phân biệt quy định có lợi với quy định không có lợi.
Cá nhân, gia đình hoặc doanh nghiệp đang liên quan đến vụ án nên trao đổi với Luật sư Minh Long để được kiểm tra hồ sơ và tư vấn phương án phù hợp. Việc đánh giá kịp thời giúp bảo vệ quyền lợi, hạn chế sai sót và lựa chọn đúng thủ tục pháp lý.
