Các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự được pháp luật quy định nhằm thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo đối với người phạm tội trong những hoàn cảnh đặc biệt. Tuy nhiên, không phải cứ tự thú, bồi thường thiệt hại hoặc được bị hại đồng ý hòa giải thì người phạm tội đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét loại tội phạm, hình thức lỗi, thời điểm tự thú, mức độ khắc phục hậu quả, thái độ của bị hại và nhiều tài liệu khác. Vì vậy, người đang bị điều tra, truy tố hoặc xét xử cần đánh giá đúng căn cứ pháp luật trước khi làm đơn đề nghị.
Các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 29 Bộ luật Hình sự
Điều 29 Bộ luật Hình sự quy định ba nhóm căn cứ chính, gồm trường hợp bắt buộc được miễn, trường hợp có thể được miễn và trường hợp hòa giải, bồi thường để được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
Khi chính sách, pháp luật thay đổi làm hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội
Người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự nếu trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội. Sự thay đổi phải liên quan trực tiếp đến hành vi đang bị xử lý. Chẳng hạn, quy định mới loại bỏ hành vi khỏi phạm vi tội phạm hoặc thay đổi điều kiện định tội khiến hành vi đó không còn cần thiết phải xử lý bằng biện pháp hình sự.
Đây là trường hợp bắt buộc miễn trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng không được tùy nghi lựa chọn tiếp tục xử lý nếu đã xác định đầy đủ căn cứ. Căn cứ này cần được phân biệt với việc áp dụng quy định có lợi cho người phạm tội. Theo nguyên tắc áp dụng pháp luật hình sự theo thời gian, quy định mở rộng phạm vi miễn trách nhiệm hình sự hoặc có lợi hơn có thể được áp dụng đối với hành vi xảy ra trước khi quy định đó có hiệu lực.
Khi có quyết định đại xá
Người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự khi thuộc phạm vi áp dụng của quyết định đại xá. Đại xá là chính sách khoan hồng đặc biệt, được áp dụng đối với một hoặc nhiều nhóm hành vi phạm tội theo phạm vi, đối tượng và điều kiện xác định trong quyết định đại xá.
Khi một người thuộc đúng đối tượng và đáp ứng đầy đủ điều kiện của quyết định đại xá, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện việc miễn trách nhiệm hình sự. Cần phân biệt đại xá với đặc xá. Đại xá có thể làm chấm dứt việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với nhóm đối tượng thuộc phạm vi áp dụng. Đặc xá chủ yếu liên quan đến việc tha tù trước thời hạn cho người đã bị kết án và đang chấp hành hình phạt tù.
Do chuyển biến của tình hình, người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội
Người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử, do chuyển biến của tình hình mà họ không còn nguy hiểm cho xã hội. “Chuyển biến của tình hình” thường được xem xét trên cơ sở những thay đổi khách quan xảy ra sau khi hành vi phạm tội được thực hiện. Sự thay đổi đó phải làm giảm đáng kể hoặc loại bỏ khả năng người phạm tội tiếp tục gây nguy hiểm cho xã hội.
Căn cứ này tập trung vào mức độ nguy hiểm của người phạm tội tại thời điểm giải quyết vụ án. Nó khác với trường hợp thay đổi chính sách, pháp luật, vốn tập trung vào việc hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội. Đây là căn cứ “có thể được miễn”. Vì vậy, cơ quan tiến hành tố tụng còn xem xét tính chất hành vi, hậu quả, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật và yêu cầu phòng ngừa tội phạm.
Người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo
Người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử họ mắc bệnh hiểm nghèo, dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội.
Không phải mọi trường hợp mắc bệnh nặng đều được miễn trách nhiệm hình sự. Người đề nghị phải chứng minh đồng thời hai yếu tố:
- Người phạm tội thực sự mắc bệnh hiểm nghèo.
- Tình trạng bệnh khiến người đó không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội.
Hồ sơ y tế, kết luận chuyên môn và tình trạng sức khỏe thực tế là những tài liệu quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá. Trường hợp chỉ có bệnh án thông thường nhưng người phạm tội vẫn có khả năng thực hiện hành vi nguy hiểm thì chưa đủ căn cứ áp dụng. Quy định này thể hiện chính sách nhân đạo nhưng không được hiểu là cơ chế đương nhiên miễn trách nhiệm cho mọi người mắc bệnh hiểm nghèo.
Tự thú trước khi hành vi phạm tội bị phát giác
Người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu trước khi hành vi bị phát giác, họ tự thú và đáp ứng đầy đủ những điều kiện sau:
- Chủ động khai rõ sự việc phạm tội.
- Góp phần hiệu quả vào việc phát hiện, điều tra tội phạm.
- Cố gắng hạn chế hậu quả của hành vi đến mức thấp nhất.
- Lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận.
Các điều kiện này có mối liên hệ chặt chẽ và phải được đánh giá tổng thể. Chỉ đến cơ quan công an trình diện hoặc thừa nhận hành vi chưa chắc đã đủ điều kiện được miễn trách nhiệm hình sự. Thời điểm tự thú đặc biệt quan trọng. Việc khai nhận sau khi cơ quan chức năng đã phát hiện hành vi, đã triệu tập hoặc đã có tài liệu xác định người thực hiện thường được xem là thành khẩn khai báo, không phải tự thú trước khi bị phát giác theo Điều 29.
Thành khẩn khai báo có thể là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, để được xem xét miễn trách nhiệm hình sự theo căn cứ này, người phạm tội còn phải đáp ứng những điều kiện bổ sung về hợp tác, khắc phục hậu quả và lập công hoặc có cống hiến đặc biệt.
Hòa giải, bồi thường và được bị hại đề nghị miễn trách nhiệm hình sự
Khoản 3 Điều 29 quy định người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện:
- Thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng; hoặc thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý.
- Hành vi gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác.
- Đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả.
- Bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại tự nguyện hòa giải.
- Bị hại hoặc người đại diện hợp pháp đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.
Đây là căn cứ thường gặp trong những vụ việc như vi phạm quy định về giao thông đường bộ, vô ý gây thương tích hoặc một số hành vi xâm phạm tài sản thuộc loại tội phạm ít nghiêm trọng. Tuy nhiên, bồi thường đầy đủ và có đơn bãi nại không đồng nghĩa chắc chắn được miễn trách nhiệm hình sự. Điều luật sử dụng cụm từ “có thể được miễn”, vì vậy cơ quan có thẩm quyền vẫn phải đánh giá toàn bộ vụ án.
Trường hợp hành vi thuộc tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng được thực hiện với lỗi cố ý thì không thuộc phạm vi của căn cứ này.
Một số trường hợp miễn trách nhiệm hình sự đặc biệt
Ngoài Điều 29, Bộ luật Hình sự còn quy định một số trường hợp miễn trách nhiệm hình sự gắn với từng hành vi hoặc tội danh cụ thể.
Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội
Người tự ý không thực hiện tội phạm đến cùng mặc dù không có yếu tố nào ngăn cản có thể được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm. Tuy nhiên, nếu những hành vi đã thực hiện đủ yếu tố cấu thành một tội phạm khác thì người đó vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm đã hoàn thành.
Người đã nhận làm gián điệp nhưng không thực hiện nhiệm vụ
Người đã nhận làm gián điệp nhưng chưa thực hiện nhiệm vụ được giao, sau đó tự thú và thành khẩn khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì được miễn trách nhiệm hình sự về tội gián điệp.
Tự nguyện phá bỏ cây có chứa chất ma túy
Người phạm tội thuộc khoản 1 Điều 247 nhưng đã tự nguyện phá bỏ, giao nộp cây có chứa chất ma túy cho cơ quan chức năng trước khi thu hoạch thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.
Chủ động khai báo hành vi đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ
Người đưa hối lộ không bị ép buộc nhưng chủ động khai báo trước khi bị phát giác có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Người môi giới hối lộ chủ động khai báo trước khi hành vi bị phát giác cũng có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
Can ngăn hoặc hạn chế tác hại của tội phạm
Người phạm tội không tố giác tội phạm nhưng sau đó đã có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại xảy ra thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt. Đối với người chưa thành niên, pháp luật hiện hành có cơ chế xử lý chuyển hướng riêng. Vì vậy, vụ việc liên quan đến người dưới 18 tuổi cần được đánh giá theo Luật Tư pháp người chưa thành niên và các quy định tố tụng đang có hiệu lực
Có đơn bãi nại thì người phạm tội có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Đơn bãi nại là cách gọi phổ biến đối với văn bản thể hiện việc bị hại xin giảm nhẹ, xin miễn trách nhiệm hoặc rút yêu cầu xử lý đối với người thực hiện hành vi.
Giá trị pháp lý của đơn phụ thuộc vào từng tội danh và nội dung cụ thể:
- Với vụ án chỉ được khởi tố theo yêu cầu của bị hại, việc rút yêu cầu đúng điều kiện có thể dẫn đến đình chỉ vụ án.
- Với căn cứ tại khoản 3 Điều 29, đơn đề nghị của bị hại chỉ là một trong nhiều điều kiện cần đáp ứng.
- Với tội danh không thuộc phạm vi khởi tố theo yêu cầu của bị hại, đơn bãi nại không làm vụ án tự động chấm dứt.
Do đó, trước khi thỏa thuận hòa giải, các bên cần xác định chính xác tội danh, loại tội phạm, hình thức lỗi và phạm vi thiệt hại. Việc sử dụng mẫu đơn chung nhưng không trình bày đầy đủ nội dung tự nguyện hòa giải, bồi thường và đề nghị miễn trách nhiệm có thể làm giảm giá trị của tài liệu.
Thẩm quyền và thủ tục xem xét miễn trách nhiệm hình sự
Tùy từng giai đoạn tố tụng, việc áp dụng căn cứ miễn trách nhiệm hình sự được thực hiện theo thủ tục khác nhau. Trong giai đoạn điều tra, Cơ quan điều tra có thể ra quyết định đình chỉ điều tra khi có căn cứ tại Điều 16 hoặc Điều 29 Bộ luật Hình sự. Trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát có thể quyết định không truy tố và đình chỉ vụ án. Khi vụ án đã được chuyển sang Tòa án, Viện kiểm sát có thể rút quyết định truy tố và đề nghị Tòa án đình chỉ nếu phát hiện căn cứ miễn trách nhiệm hình sự.
Người đề nghị miễn trách nhiệm hình sự nên chuẩn bị các tài liệu phù hợp với căn cứ áp dụng, chẳng hạn:
- Đơn đề nghị xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
- Biên bản hòa giải và đơn đề nghị của bị hại.
- Chứng từ bồi thường, hoàn trả tài sản hoặc khắc phục hậu quả.
- Hồ sơ y tế, kết luận chuyên môn nếu đề nghị vì bệnh hiểm nghèo.
- Tài liệu chứng minh việc tự thú trước khi hành vi bị phát giác.
- Tài liệu thể hiện quá trình hợp tác điều tra, ngăn chặn hậu quả.
- Xác nhận nhân thân, thành tích, công lao hoặc cống hiến đặc biệt.
- Văn bản phân tích tội danh, hình thức lỗi và loại tội phạm.
Không có một bộ hồ sơ chung phù hợp với mọi vụ án. Hồ sơ cần được xây dựng theo đúng căn cứ pháp lý và diễn biến thực tế của từng trường hợp.
Hậu quả pháp lý khi được miễn trách nhiệm hình sự
Người được miễn trách nhiệm hình sự không bị áp dụng hình phạt đối với hành vi được miễn. Do không bị kết án về hành vi đó nên không phát sinh án tích từ quyết định miễn trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, miễn trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa mọi hậu quả pháp lý đều chấm dứt. Tùy vụ án, người thực hiện hành vi vẫn có thể phải:
- Bồi thường thiệt hại cho bị hại.
- Hoàn trả tài sản hoặc khoản lợi bất hợp pháp.
- Thực hiện thỏa thuận hòa giải.
- Chịu biện pháp xử lý hành chính, kỷ luật hoặc trách nhiệm khác.
- Thực hiện nghĩa vụ liên quan đến vật chứng và tài sản bị thu giữ.
Việc miễn trách nhiệm hình sự cũng không phải là căn cứ xác định người đã bị tố giác, khởi tố là người bị oan. Bản chất pháp lý của miễn trách nhiệm hình sự là hành vi đã cấu thành tội phạm nhưng Nhà nước không tiếp tục áp dụng trách nhiệm hình sự vì có căn cứ đặc biệt.
Luật sư Minh Long hỗ trợ đề nghị miễn trách nhiệm hình sự
Để xác định một người có thuộc các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự hay không, luật sư cần nghiên cứu toàn bộ hồ sơ, tội danh, chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội và quá trình khắc phục hậu quả.
Luật sư Minh Long hỗ trợ khách hàng trong các công việc:
- Phân tích cấu thành tội phạm và loại tội phạm đang bị xem xét.
- Đánh giá căn cứ bắt buộc hoặc tùy nghi miễn trách nhiệm hình sự.
- Hướng dẫn bồi thường, khắc phục hậu quả và hòa giải đúng pháp luật.
- Soạn đơn đề nghị miễn trách nhiệm hình sự và văn bản trình bày quan điểm.
- Thu thập, sắp xếp tài liệu về nhân thân và tình tiết có lợi.
- Làm việc với Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án.
- Tham gia bào chữa cho người bị tố giác, bị can hoặc bị cáo.
- Đề xuất phương án giảm nhẹ nếu chưa đủ căn cứ được miễn trách nhiệm hình sự.
Việc mời luật sư từ giai đoạn đầu giúp hạn chế những lời khai bất lợi, bảo đảm tài liệu khắc phục hậu quả được lập đúng thời điểm và xây dựng phương án bào chữa phù hợp. Luật sư Minh Long hiện cung cấp dịch vụ tư vấn và bào chữa xuyên suốt các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.
Pháp luật quy định nhiều căn cứ miễn trách nhiệm hình sự nhưng mỗi căn cứ có điều kiện và phạm vi áp dụng riêng. Hòa giải, bồi thường, tự thú hoặc mắc bệnh hiểm nghèo chỉ có giá trị khi được chứng minh bằng tài liệu phù hợp và đáp ứng đầy đủ yêu cầu của pháp luật.
Khi bản thân hoặc người thân đang bị tố giác, điều tra, truy tố hoặc xét xử, khách hàng nên liên hệ Luật sư Minh Long để được đánh giá hồ sơ, xác định căn cứ miễn trách nhiệm hình sự và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi kịp thời. Hotline tư vấn: 0969 19 2626.
