Trách nhiệm hình sự người chưa thành niên được pháp luật quy định theo hướng ưu tiên giáo dục, phục hồi và giúp người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi người dưới 18 tuổi đều được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc xử lý phụ thuộc vào độ tuổi, loại tội phạm, vai trò trong vụ án, khả năng nhận thức và hoàn cảnh dẫn đến hành vi vi phạm. Đặc biệt, từ ngày 01/01/2026, Luật Tư pháp người chưa thành niên chính thức có hiệu lực, tạo ra nhiều thay đổi quan trọng về xử lý chuyển hướng, hình phạt và thủ tục tố tụng.
Người chưa thành niên phạm tội được hiểu như thế nào?
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên, người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội theo Bộ luật Hình sự. Khái niệm này cần phân biệt với khái niệm trẻ em hoặc người dưới 18 tuổi nói chung. Một người dưới 14 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội không thuộc độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
Trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên được xác định dựa trên nhiều yếu tố:
- Độ tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi: Đây là căn cứ quan trọng để xác định người đó có thuộc độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự hay không.
- Tội danh và mức độ nghiêm trọng: Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội phạm nhất định.
- Khả năng nhận thức và điều khiển hành vi: Cơ quan tố tụng phải đánh giá mức độ trưởng thành, nhận thức và hoàn cảnh của người chưa thành niên.
- Vai trò trong vụ án: Người chưa thành niên chỉ tham gia với vai trò giúp sức không đáng kể có thể được xem xét xử lý nhẹ hơn.
Bao nhiêu tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự?
Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự. Không phải mọi người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi vi phạm đều bị xử lý giống nhau.
Người dưới 14 tuổi
Người chưa đủ 14 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự, kể cả khi hành vi đã gây ra hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa hành vi sẽ không được xem xét. Tùy trường hợp, người thực hiện hành vi có thể được áp dụng biện pháp quản lý, giáo dục hoặc hỗ trợ phù hợp. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng có thể phát sinh đối với cha, mẹ hoặc người giám hộ theo pháp luật dân sự.
Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi
Người trong nhóm tuổi này không phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Họ chỉ bị truy cứu khi thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc các điều luật được liệt kê tại khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự.
Các nhóm tội thường gặp gồm:
- Tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc nhân phẩm như giết người, cố ý gây thương tích, hiếp dâm.
- Tội chiếm đoạt tài sản như cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, trộm cắp hoặc lừa đảo trong trường hợp luật định.
- Một số tội phạm về ma túy như sản xuất, tàng trữ, vận chuyển hoặc mua bán trái phép chất ma túy.
- Một số tội phạm về công nghệ thông tin, khủng bố, vũ khí quân dụng và đua xe trái phép.
Như vậy, một người 15 tuổi thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm chưa chắc đã bị truy cứu. Cơ quan tố tụng phải xác định đúng tội danh, lỗi, mức độ nghiêm trọng và điều luật được áp dụng.
Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi
Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp Bộ luật Hình sự có quy định khác. Mặc dù phạm vi chịu trách nhiệm hình sự gần giống người thành niên, chính sách xử lý vẫn nhẹ hơn. Việc truy cứu và áp dụng hình phạt chủ yếu nhằm giáo dục, giúp người phạm tội sửa chữa sai lầm.
Nguyên tắc xử lý trách nhiệm hình sự người chưa thành niên
Pháp luật không chỉ quan tâm đến hậu quả của hành vi mà còn xem xét khả năng phục hồi của người chưa thành niên.
Bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết. Mục tiêu chủ yếu là giáo dục, hỗ trợ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm và phát triển lành mạnh.
Khi giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét:
- Hành vi và hậu quả thực tế.
- Độ tuổi và mức độ trưởng thành.
- Khả năng nhận thức về tính nguy hiểm của hành vi.
- Điều kiện sinh sống, học tập và giáo dục.
- Nguyên nhân, hoàn cảnh dẫn đến việc phạm tội.
- Việc người chưa thành niên có bị người thành niên xúi giục hay không.
Những yếu tố này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định xử lý chuyển hướng, lựa chọn hình phạt và mức hình phạt.
Ưu tiên giáo dục và xử lý chuyển hướng
Luật ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Hình phạt chỉ được áp dụng khi biện pháp chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục và phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt, Tòa án ưu tiên cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù nhưng cho hưởng án treo.
Hạn chế áp dụng hình phạt tù
Tù có thời hạn được coi là giải pháp cuối cùng. Tòa án chỉ áp dụng khi các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, giáo dục hoặc phòng ngừa.
Người chưa thành niên không bị áp dụng:
- Hình phạt tử hình.
- Hình phạt tù chung thân.
- Hình phạt bổ sung.
Khi buộc phải phạt tù, mức án phải nhẹ hơn người thành niên phạm tội tương ứng và có thời hạn phù hợp ngắn nhất.
Bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện
Thủ tục tố tụng phải phù hợp với tâm lý, lứa tuổi và khả năng nhận thức của người chưa thành niên. Người bị buộc tội được bảo đảm quyền có người đại diện tham gia trong quá trình giải quyết vụ án. Thông tin cá nhân của người chưa thành niên phải được bảo vệ. Việc công bố tên, hình ảnh hoặc thông tin có khả năng xác định danh tính có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình học tập và tái hòa nhập của họ.
Xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội
Xử lý chuyển hướng là cơ chế giám sát, giáo dục và phòng ngừa được áp dụng thay cho việc tiếp tục xử lý theo hướng áp dụng hình phạt thông thường. Mục đích của cơ chế này là giúp người chưa thành niên nhận thức sai lầm, khắc phục hậu quả và hạn chế tác động tiêu cực của tố tụng hình sự.
Các biện pháp xử lý chuyển hướng
Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng:
- Khiển trách.
- Xin lỗi bị hại.
- Bồi thường thiệt hại.
- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn.
- Quản thúc tại gia đình.
- Hạn chế khung giờ đi lại.
- Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới.
- Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến phạm tội mới.
- Tham gia chương trình học tập hoặc dạy nghề.
- Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.
- Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.
- Giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Một người có thể bị áp dụng đồng thời nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Tuy nhiên, biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng không được áp dụng đồng thời với các biện pháp tại cộng đồng.
Điều kiện được áp dụng xử lý chuyển hướng
Người chưa thành niên không đương nhiên được xử lý chuyển hướng. Việc áp dụng cần đáp ứng các điều kiện luật định, gồm:
- Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội.
- Người chưa thành niên thừa nhận đã thực hiện hành vi.
- Người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.
Ngoài ra, người phạm tội phải thuộc trường hợp được xem xét và không nằm trong nhóm bị loại trừ. Một số trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, tái phạm hoặc phạm nhiều tội có thể không được áp dụng cơ chế này. Đáng chú ý, nếu tại thời điểm xem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi thì không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Vì vậy, việc đề nghị và chuẩn bị hồ sơ cần được tiến hành sớm.
Các hình phạt áp dụng đối với người chưa thành niên
Theo quy định có hiệu lực từ năm 2026, người chưa thành niên chỉ có thể bị áp dụng một trong bốn hình phạt đối với mỗi tội phạm.
Cảnh cáo
Cảnh cáo có thể áp dụng đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng do vô ý. Người phạm tội phải có tình tiết giảm nhẹ nhưng chưa đến mức được miễn hình phạt.
Phạt tiền
Phạt tiền được áp dụng khi người chưa thành niên có thu nhập hoặc tài sản riêng.
Mức phạt được giới hạn như sau:
- Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị phạt không quá một nửa mức tiền phạt của điều luật.
- Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị phạt không quá một phần ba mức tiền phạt của điều luật.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi cập nhật bài viết cũ. Quy định trước đây thường được hiểu là phạt tiền chỉ áp dụng cho người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi.
Cải tạo không giam giữ
Hình phạt này cho phép người chưa thành niên tiếp tục học tập, sinh sống tại cộng đồng dưới sự quản lý và giáo dục.
Khi áp dụng cải tạo không giam giữ:
- Người chưa thành niên không bị khấu trừ thu nhập.
- Thời hạn áp dụng không quá một nửa thời hạn được quy định trong điều luật tương ứng.
Tù có thời hạn
Mức phạt tù đối với người chưa thành niên thấp hơn đáng kể so với người thành niên.
Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi:
- Mức cao nhất thông thường không quá 15 năm nếu điều luật quy định tù chung thân hoặc tử hình.
- Nếu điều luật quy định tù có thời hạn, mức cao nhất thường không quá ba phần năm mức phạt tù.
Đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi:
- Mức cao nhất thông thường không quá 9 năm nếu điều luật quy định tù chung thân hoặc tử hình.
- Nếu điều luật quy định tù có thời hạn, mức cao nhất thường không quá hai phần năm mức phạt tù.
Riêng các tội giết người, hiếp dâm, hiếp dâm người dưới 16 tuổi, cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi và sản xuất trái phép chất ma túy, mức cao nhất có thể là 18 năm đối với nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi và 12 năm đối với nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi. Đây là thay đổi quan trọng so với nội dung tổng hợp trước năm 2026. Trang tham khảo cũ nêu mức tối đa chung là 18 năm và 12 năm, trong khi Luật mới đã giảm mức chung xuống 15 năm và 9 năm, chỉ giữ mức cao hơn cho một số tội đặc biệt.
Người chưa thành niên có được hưởng án treo không?
Người chưa thành niên vẫn có thể được hưởng án treo khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Khi xử phạt tù không quá ba năm, Tòa án có thể cho hưởng án treo nếu xét thấy không cần buộc người phạm tội chấp hành hình phạt tù. Việc xem xét dựa trên nhân thân, các tình tiết giảm nhẹ và khả năng tự cải tạo.
Thời gian thử thách đối với người chưa thành niên được xác định từ một đến ba năm. Trong thời gian này, người được hưởng án treo phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo quyết định của Tòa án.
Các tài liệu thường có ý nghĩa khi đề nghị án treo gồm:
- Xác nhận quá trình học tập và chấp hành nội quy.
- Giấy xác nhận hoàn cảnh gia đình.
- Tài liệu chứng minh người phạm tội bị lôi kéo hoặc xúi giục.
- Chứng cứ về việc tự nguyện bồi thường và khắc phục hậu quả.
- Đơn xin giảm nhẹ của bị hại nếu có.
- Cam kết quản lý và giáo dục của gia đình.
Người chưa thành niên phạm tội có bị án tích không?
Chính sách xóa án tích đối với người chưa thành niên có nhiều điểm khoan hồng.
Người bị kết án được coi là không có án tích nếu thuộc một trong các trường hợp:
- Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi khi phạm tội.
- Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý.
Đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng, thời hạn đương nhiên xóa án tích cũng ngắn hơn người thành niên. Tùy hình phạt, thời hạn có thể từ ba tháng đến hai năm, tính từ khi chấp hành xong hình phạt, hết thời gian thử thách hoặc hết thời hiệu thi hành bản án.
Gia đình cần làm gì khi người chưa thành niên bị điều tra?
Khi con hoặc người thân bị triệu tập, tạm giữ hoặc khởi tố, gia đình cần bình tĩnh và thực hiện đúng quy định.
Xác định chính xác độ tuổi
Gia đình nên chuẩn bị giấy khai sinh, căn cước, hồ sơ học sinh và giấy tờ liên quan. Sai sót khi xác định tuổi có thể làm thay đổi phạm vi chịu trách nhiệm hình sự và mức hình phạt.
Không hướng dẫn khai báo sai sự thật
Gia đình không nên yêu cầu người chưa thành niên chối tội hoặc thống nhất lời khai không đúng thực tế. Hành vi này có thể khiến quá trình giải quyết vụ án phức tạp hơn. Người chưa thành niên cần được hướng dẫn trình bày đúng diễn biến, nhưng phải hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trước khi làm việc với cơ quan tố tụng.
Chủ động khắc phục hậu quả
Việc bồi thường, xin lỗi bị hại và khắc phục thiệt hại có thể thể hiện thái độ ăn năn. Đây cũng là cơ sở quan trọng để đề nghị xử lý chuyển hướng, giảm nhẹ hình phạt hoặc hưởng án treo.
Thu thập tài liệu về nhân thân và hoàn cảnh
Gia đình nên thu thập tài liệu chứng minh:
- Quá trình học tập và rèn luyện.
- Thành tích tại trường hoặc địa phương.
- Hoàn cảnh kinh tế và điều kiện chăm sóc.
- Ảnh hưởng của người xấu hoặc người thành niên.
- Tình trạng tâm lý, sức khỏe và mức độ trưởng thành.
Mời luật sư tham gia sớm
Luật sư nên tham gia ngay từ giai đoạn xác minh, điều tra hoặc tạm giữ. Việc hỗ trợ sớm giúp hạn chế lời khai bất lợi và bảo đảm các thủ tục dành riêng cho người chưa thành niên được tuân thủ.
Luật sư Minh Long hỗ trợ vụ án có người chưa thành niên như thế nào?
Luật sư Minh Long cung cấp dịch vụ tư vấn, bào chữa và bảo vệ quyền lợi trong các vụ án hình sự. Đối với vụ án có người chưa thành niên, luật sư có thể hỗ trợ:
- Đánh giá độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự: Đối chiếu tuổi, tội danh, lỗi và mức độ nghiêm trọng của hành vi.
- Tham gia làm việc với cơ quan tố tụng: Bảo đảm hoạt động hỏi cung, lấy lời khai và áp dụng biện pháp ngăn chặn đúng quy định.
- Đề nghị xử lý chuyển hướng: Chuẩn bị tài liệu về nhân thân, hoàn cảnh, khả năng giáo dục và phương án khắc phục hậu quả.
- Xây dựng phương án bào chữa: Làm rõ vai trò, mức độ nhận thức, yếu tố bị xúi giục và các tình tiết giảm nhẹ.
- Hỗ trợ bồi thường, hòa giải: Tư vấn phương án phù hợp, bảo đảm quyền lợi của người chưa thành niên và gia đình.
- Đề nghị hình phạt không giam giữ: Phân tích điều kiện áp dụng cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc án treo.
- Bảo vệ thông tin cá nhân: Hạn chế việc công khai danh tính, hình ảnh và thông tin ảnh hưởng đến quá trình tái hòa nhập.
Luật sư Minh Long hiện cung cấp dịch vụ luật sư hình sự, bào chữa và tham gia tố tụng cho bị can, bị cáo, bị hại và người liên quan. Khách hàng có thể liên hệ hotline 0969 19 2626 để được tiếp nhận và hỗ trợ 24/7.
Trách nhiệm hình sự người chưa thành niên được xây dựng trên nguyên tắc xử lý nghiêm minh nhưng nhân đạo. Pháp luật ưu tiên giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt. Khi người dưới 18 tuổi có liên quan đến vụ án, gia đình cần xác định chính xác độ tuổi, tội danh và khả năng áp dụng xử lý chuyển hướng. Việc mời luật sư tham gia sớm sẽ giúp bảo đảm quyền được bào chữa, quyền có người đại diện và các chính sách đặc thù dành cho người chưa thành niên.
Để được đánh giá hồ sơ và xây dựng phương án bảo vệ phù hợp, gia đình có thể liên hệ Luật sư Minh Long qua hotline 0969 19 2626. Thông tin vụ việc được tiếp nhận, nghiên cứu và bảo mật theo quy định pháp luật và đạo đức nghề nghiệp luật sư.
